Hồi đầu tháng 11, tôi nhận được một báo cáo từ một quỹ bạn: DeepSeek, startup AI Trung Quốc, vừa gọi vốn vòng đầu tiên với định giá 500 tỷ USD. Người sáng lập, Lương Văn Phong, trở thành “nhà sáng lập AI giàu nhất thế giới” với tài sản 360 tỷ USD. Tin tức làm tôi giật mình, nhưng không phải vì con số. Mà vì cấu trúc tài chính của nó giống y hệt một câu chuyện tôi từng thấy trong crypto: nhà đầu tư bỏ tiền, nhưng không có quyền bỏ phiếu. Khóa vốn 5 năm. Và người sáng lập tự bỏ ra 200 tỷ NDT (40% tổng vốn).
Tôi nhìn lại những bài học từ ICO năm 2017, khi hàng loạt dự án kể câu chuyện “self-amending ledger” để hút tiền, rồi sụp đổ vì tranh chấp nội bộ. Tezos là một ví dụ: huy động 232 triệu USD, nhưng sau đó mất 70% giá trị vì cuộc chiến giữa đội ngũ sáng lập và quỹ đầu tư. DeepSeek cũng vậy — câu chuyện “đẹp” là một AI mã nguồn mở, giá rẻ, do nhà sáng lập thiên tài dẫn dắt. Nhưng cấu trúc vốn của nó là một “bom hẹn giờ” nếu nhìn dưới góc nhìn của một người từng mất tiền vì quá tin vào câu chuyện.
Context: Khi người sáng lập nắm quyền tuyệt đối trong crypto Trong thế giới tiền mã hóa, chúng ta thường ca ngợi tính phi tập trung. Nhưng thực tế, nhiều dự án vẫn do một người hoặc một nhóm nhỏ kiểm soát. Ví dụ: Satoshi nắm 1 triệu BTC (không dùng), Vitalik ban đầu kiểm soát phần lớn quyết định của Ethereum Foundation. Tuy nhiên, DeepSeek còn đi xa hơn: nhà đầu tư không có quyền biểu quyết, khóa tiền 5 năm. Điều này tương tự như một cấu trúc “khóa thanh khoản” trong DeFi, nhưng thay vì tài sản là token, ở đây là cổ phần.
Tôi từng chứng kiến nhiều dự án DeFi với tokenomics “vesting dài” dành cho đội ngũ, nhưng đây là lần đầu tiên tôi thấy nhà đầu tư cũng bị khóa. Nó phá vỡ nguyên tắc “quyền lực đi kèm với vốn”. Trong crypto, nếu bạn bỏ vốn, bạn có thể stake, quản trị (qua DAO). Ở DeepSeek, bạn chỉ có thể chờ.
Core: Phân tích cơ chế câu chuyện và tâm lý thị trường Tại sao các nhà đầu tư chấp nhận? Bởi vì câu chuyện quá mạnh: “người sáng lập thiên tài tin tưởng đến mức tự bỏ 200 tỷ, bỏ tất cả trứng vào một rổ”. Đây là một narrative hoàn hảo trong thị trường đi ngang. Khi không có xu hướng tăng, các quỹ tìm kiếm “alpha” bằng cách đặt cược vào những cá nhân có tầm nhìn. Họ sẵn sàng hy sinh quyền quản trị để đổi lấy cơ hội tham gia vòng đầu tiên của “thế hệ tiếp theo của AI”.
Từ góc nhìn kỹ thuật, hành vi này gọi là “information cascade”: khi một số quỹ lớn (như Sequoia? Không, trong trường hợp này không rõ) dẫn đầu, phần còn lại chạy theo sợ bỏ lỡ. Chúng ta thấy điều tương tự trong crypto: khi một quỹ lớn đầu tư vào một dự án (ví dụ: Paradigm vào Uniswap), các quỹ nhỏ hơn đổ xô theo. Nhưng rủi ro là nếu câu chuyện sai, không ai thoát được. Vì khóa 5 năm, không có cầu rút.
Thêm vào đó, Lương Văn Phong tự bỏ 200 tỷ NDT. Điều này tương tự như một người sáng lập crypto “mua lại token” từ thị trường, tạo ra tín hiệu niềm tin. Nhưng liệu tiền đó đến từ đâu? Nếu là vay (debt), rủi ro rất lớn. Trong crypto, chúng ta thấy những người sáng lập dùng quỹ cá nhân để backstop (ví dụ: Do Kwon từng mua Luna từ sàn), nhưng cuối cùng sụp đổ khi cơn bão đến.
Contrarian: Góc nhìn phản trực giác — Cấu trúc này có thể là tối ưu Tôi biết mình đang nghe có vẻ hoài nghi quá mức. Nhưng có một lý do khiến các nhà đầu tư sáng suốt chấp nhận: trong ngành AI (giống như crypto), tốc độ quyết định sống còn. Nếu phải thông qua hội đồng quản trị mỗi lần mua GPU, mỗi lần thay đổi chiến lược, bạn sẽ thua. Một người sáng lập có toàn quyền, nếu giỏi, có thể đưa ra quyết định nhanh hơn. Đây là lý do nhiều dự án crypto thành công (như Solana với Anatoly) khi tập trung quyền lực.
Nhưng có sự khác biệt: trong crypto, quyền lực tập trung vào một người thường kết thúc với exit scam hoặc governance attack. Lịch sử cho thấy những dự án do một người kiểm soát thường không bền vững nếu không có cơ chế kiểm soát. DeepSeek có thể khác vì Lương Văn Phong là chuyên gia kỹ thuật thực thụ, nhưng kỹ thuật không phải là vấn đề — sự mệt mỏi, quyết định sai, hoặc tốc độ thị trường mới là.
Vậy nên, tôi không nói “không đầu tư”, nhưng tôi nói: hãy hiểu bạn đang mua gì. Bạn không mua cổ phần của một công ty AI thông thường. Bạn mua một quyền chọn dài hạn (5 năm) trên một cá nhân. Và không có hedge. Điều này cũng giống như mua token vesting của một dự án DeFi với team lockup 4 năm, nhưng không có token quản trị. Bạn chỉ hy vọng.
Takeaway: Câu chuyện tiếp theo là gì? Trong thị trường đi ngang, những cấu trúc kỳ lạ như thế này xuất hiện nhiều hơn. DeepSeek là tín hiệu cho thấy sự chuyển giao từ “vốn thông minh” sang “vốn niềm tin”. Các quỹ không còn YOLO vào memecoin nữa, họ YOLO vào founder. Điều này có thể dẫn đến một làn sóng mới: các dự án crypto bắt chước mô hình “người sáng lập toàn quyền, nhà đầu tư im lặng”. Nếu thành công, nó sẽ thay đổi cách chúng ta nhìn về quản trị trong Web3. Nếu thất bại, nó sẽ để lại một vết sẹo lớn.
Câu hỏi dành cho bạn: Bạn có sẵn sàng khóa 5 năm, không quyền biểu quyết, cho một người mà bạn chưa từng gặp mặt, chỉ vì câu chuyện của họ? Nếu câu trả lời là “có”, thì bạn đang mua một câu chuyện. Và tôi, một thợ săn câu chuyện, biết rằng câu chuyện đẹp nhất là câu chuyện bán được cho người khác.